گێڕانه‌وه

                           بۆن و ده‌ریا     

ته‏خته‏ی شانۆ بریتییه له ژوورێک که په‏نجه‏ره‏یه‏کی تێدایه به‏ره‏و د‏ه‏ریا ده‌کرێته‏وه. دوو سه‏نده‎ڵی و ته‎خته خه‎وێک له دیوه‎که دان. له قوژبنی لای چه‎پ داره ‎مه‎یتێک داندراوه. دوو لیبا‎س‎گیریش له‎ویێه، به یه‎کیان‎دا جل‎ و به‌رگی دژ به شیمیایی و ماسکی جۆراوجۆر هه‎ڵواسراوه. به‎وه‎ی دیکه‎یان‎دا کۆمه‎ڵێک گۆچانی سپی هه‎ڵواسراوه. دایک و کچیش گۆچانی سپی‎یان پێیه. له ده‏سپێکه‎وه تا کۆتایی شانۆ ده‎نگی شه‏پۆل‏دانی ده‏ریا ده‏بیسترێ. به‏ڵام تا به‏ره‏و کۆتایی شانۆکه ده‏چین ده‏نگه‏که که‏م‏تر و هێواش‏تر ده‏بێته‏وه.

    کچ‎: دایه بۆنی ده‎ریا دێ. هه‏ستی پێ ‎ده‎که‎ی؟

                       بانگهێشتن

‌چه‌ن رۆژ دوای ئه‌و بانگهێشتنه‌ی "ئیسڕافیلی"، کاتێک بابه‌جان خه‌ونه‌که‌ی دوێنێ‏شه‌وی بۆ کوێخا ده‌گێڕایه‌وه،‌ که‌ چۆن "پیرمحه‌مه‌د" ده‌ستی ناوه‌ته‌ گه‌رووی بیخنکێنێ. ئه‌ویش په‌له‌قاژه‌ی کردبوو، بیستبوویان خه‌ڵک ده‌قیژێنن "میرزا مردووه‌". ورده‌ ورده‌ هه‌موویان له‌ به‌ر درگای میرزادا، که‌ له‌ خوارووی گونده‌وه‌، له‌ نێو داربی و چناره‌کان‏دا ون ببوو، کۆ ببوونه‌وه‌. سیمایان پڕ بوو له‌ ترسێکی کوشه‌نده و‌، بیریان له‌وه‌ ده‌کرده‌وه‌ بڵێی پیرمحه‌مه‌د چی له‌وان بکا؟ چ به‌ڵایه‌کیان به‌ سه‌ر بێنێ؟

                         رایه‌ڵی نێردیوانێک ‎

ئه‌و رۆژه‌پێنج‎شه‌ممه‌ بوو.ده‌مویست بچمه‌وه‌ شار. ئه‌مه‌ کاری زۆربه‌ی پێنج‎شه‌ممانه‌م بوو. ته‌مام گرتبوو زوو بچم و بگه‌ڕێمه‌وه‌. به‌یانێکی سارد‎، تۆخه‌ به‌فرێک به‌ سه‌ر به‌فره‌‎به‌سه‌ری کۆن‎دا باریبوو. هه‌وه‌ڵ که‌س بووم رچه‌م ده‌شکاندوو ده‌رده‌که‌وتم. هیچ‏که‌س به‌ ده‌ره‌وه‌‎نه‌بوو. قاز و مراویه‌کانی ئاوایی به‌ په‌له‌ به‌ره‌و کانی و ئه‌ستێری به‌ر ماڵان داده‌گه‌ڕان، ئه‌وانیش وه‌ک من له‌ هات‏وچۆی بێ‎وچانی ئه‌م ڕێگایه‌ قه‌ڵس بوون‎، یان من هه‌ستم ده‌کرد زۆر قه‌ڵس و وه‌ڕه‌ز به‌‎ڕێگا‎دا ده‌ڕۆن. له‌م بیرانه‌دا بووم که‌ ده‌نگێک وه‌‎خۆی هێنامه‌وه‌.

                که‌ویار

ئاماژه‌یه‌ک:

یه‌که‌م شتێک من له‌ کاک سواره‌م گوێ لێبووه‌ شریتێک بوو ئه‌م "که‌ویار"ه‌ و شێعری به‌ ناوبانگی "شه‌وه‌"ی "چاوه‌" و شی‏کرنه‌وه‌یه‌کی ئه‌و شێعره‌ی تێدابوو. له‌ ماوه‌ی ساڵانێکی دووردا، زۆرجار بیرم لێده‌کرده‌وه‌، هه‌ڵبه‌ت وه‌ک کورته‌ چیرۆکێک نه‌ک وه‌ک په‌خشانێکی ئه‌ده‌بی و شاعیرانه، - که‌ ئه‌مه‌ هه‌تا ئێستا زاڵ‏ترین روانین بۆ تاپۆوبوومه‌ڵێڵ بووه.-‌‌ ئه‌وه‌ بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی وه‌ک بۆ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و به‌شه‌ چیرۆکی و گێڕانه‌وه‌ییه‌، زۆرجار به‌ نووسراوه‌کانی ئه‌ودا بچمه‌وه‌، دیتم له‌ ناو تاپۆوبوومه‌ڵێڵ‎دا چه‌ند جۆر نووسینی تێدایه‌ که‌ یه‌کێ له‌وانه‌ به‌شی چیرۆکی تاپۆوبوومه‌ڵێڵه‌. ئه‌مه‌ لای من دۆزینه‌وه‌ی یه‌کێ له‌ ئاڵقه‌کانی زنجیری چیرۆکی کوردستانی رۆژهه‌ڵاته‌ که‌ به‌ دووی مامۆستا قزڵجی‎‎دا هاتووه‌ و ناڕاسته‌وخۆ پشتیوان و پشتگیری نووسه‌ران و چیرۆکی ئه‌م دیوه‌؛ هه‌رچه‌ند هه‌تا ئێستا نه‌مدیوه‌ باسێک له‌و ئاڵقه‌ ونه‌ کرابێ. ئێستا ئه‌م کاره‌ به‌ پێداچوونه‌وه‌یه‌کی تازه‌ و راست‎کردنه‌وه‌ی هه‌ڵه‌جۆراوجۆره‌کانی*، له‌گه‌ڵ کورته‌باسێکی وه‌ک پێشه‌کی ئاماده‌ی چاپه‌ و هیوادارم به‌ زوویی پێشکه‌شی کتێب‎خانه‌ی کوردی بکرێ.

_____________________________________

 

بوومه‌لێڵی به‌یانی بوو؛ ته‌زوویه‌کی سارد به‌ له‌شی کێو و چیادا ئه‌گه‌ڕا و گاهێ گیای شلک و گوڵی چاو به‌خه‌وی رائه‌چڵه‌کاند.

   مه‌حموود ماوه‌ی سه‌عاتێک بوو چاوی نه‌ترووکاندبوو و هه‌روا روانیبووی بۆ باوکی که‌ به‌هه‌ڵپه‌ سه‌رنجی که‌له‌که‌ی پێشیانی ئه‌دا.

                           چيرۆك؛ بزاڤ و ده‌سكه‌وت

بێتوو توێژه‌رێكی مێژووی چیرۆكی كوردی بیهه‌وێ بارودۆخی ئه‌م وته‌زایه‌ له‌م ده‌ ساڵه‌ی ئه‌م دواییه‌ی كوردستانی ڕۆژهه‌ڵات هه‌ڵسه‌نگێنێ، ڕه‌نگه‌ وه‌ك منی چیرۆك‌نووس به‌ چه‌كمه‌وه‌ نه‌په‌ڕێته‌ ناو گوتاره‌كه‌وه‌ و ئاوڕێك له‌ به‌ك‌گراوند و پێشینه‌ی ئه‌ده‌بی چیرۆكی له‌ بنچینه‌ و بناغه‌ و ده‌سپێكه‌وه‌ بداته‌وه‌، ڕه‌نگه‌ له‌ شانی ئه‌م مێژووه‌دا ئاوڕێكیش له‌ بارودۆخی كۆمه‌ڵایه‌تی و ڕامیاری و ئابووری و فه‌رهه‌نگی ئه‌م ده‌ ساڵه‌ش بداته‌وه‌ و به‌م چه‌شنه‌ توێژینه‌وه‌كه‌ی خۆی تا ڕاده‌یه‌ك زانستییانه‌ بنوێنێ. منیش پێموابێ هه‌ر ده‌بێ وا بێ و وا بكرێ. به‌ڵام من وا ناكه‌م و تا ڕاده‌یه‌ك به‌ په‌له‌ و بڕێكیش به‌ چه‌كمه‌وه‌ دێمه‌ نێو باسه‌كه‌وه‌ و هه‌ر له‌م ده‌ ساڵه‌ی ئه‌م دواییه‌ ده‌دوێم. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی 13-14 مانگ پێشتر له‌ لێدوان، گوتارێكدا له‌گه‌ڵ هه‌فته‌نامه‌ی سیروان به‌ تێر و ته‌سه‌لی له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ دوواوم و خوازیاران ده‌توانن له‌ سیروانی ژماره‌ 328 و 329ی گوڵانی 1384دا له‌ ژێر سه‌ردێڕی «چیرۆكی هونه‌ری هه‌تا هه‌تایه‌ هه‌رمانه‌ و نامرێ» چاوێكی به‌په‌له‌ی پێدا بخشێنن.

                وه‌ده‌رنراو

                           سامۆئێل بێكێت

پێپلیكانه‌كه به‌رز نه‌بوو، من هه‌زار جار پلیکانه‌کانیم ژمارد بوو، چ له كاتی چوونه سه‌رێ‎دا چ له هاتنه خوارێ‎دا، به‌ڵام ژوماره، له هۆشم‎دا نیه‌ ئیتر. هیچ‎كات نه‌مزانی كه ده‌بێ ئه‌و كاته‌ی لاقێكم له‌سه‌ر پێیانه‌ڕێیه‌، بڵێم یه‌ك و كاتێ ئه‌و پایه‌ی دیكه‌م له‌سه‌ر یه‌كه‌م پلیكانه بڵێم دوو و هه‌ر ئاوا هه‌تا ئاخری بڕۆم. یان هه‌ر پێیانه‌ڕێیه‌‌كه حه‌ساب نه‌كه‌م. كه ده‌گه‌یشتمه سه‌رێش دیسان هه‌ر به‌م حه‌سابه‌وه گیرم ده‌كرد. له لایه‌كی تره‌وه، مه‌نزوورم له‌ سه‌رێوه بۆ خوارێیه، من پێوه‌ی نانێم هه‌ر ڕاست ئاوا بوو. نه‌مده‌زانی له كوێوه ده‌س پێ‎بكه‌م و به كوێی بگه‌یه‌نم. هه‌ر ڕاست ئاوایه. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ش به سێ ژماره‌ی زۆر جیاواز ده‌گه‌یشتم و هیچ‎كاتیش نه‌مده‌زانی كامیان ڕاستن. كاتێكیش ده‌ڵێم زه‌ینم هیچ ژماره‌یه‌كی تێدا نییه مه‌نزوورم ئه‌و سێ ژماره‌یه‌ كه ئیتر له بیرم نه‌ماون. هه‌ڵبه‌ت كاتێ له ناو بیرم‎دا یه‌كێ له‌م سێ ژماره‌یه كه حه‌تمین له‌وێ‎دا هه‌ن، ده‌دۆزمه‌وه ته‌نیا ده‌توانم هه‌ر ئه‌وه‌یان په‌یدا بكه‌م و ئه‌و دوانه‌ی دیكه‌م بۆ نادۆزرێته‌وه. تازه ئه‌گه‌ر دوانیشانم په‌یدا كرد دیسان نه‌مده‌زانی سێهه‌م دانه‌یان چییه. نا، بۆ ئه‌وه‌ی بكرێ ئه‌وانه، هه‌ر سێكیان، بناسی، ده‌بێ هه‌ر سێكیان پێکه‌وه‌ له ناو مێشك‎دا په‌یدا بكه‌ی. ئه‌مه پیاو ده‌كووژێ، بیره‌وه‌رییه‌كان ده‌ڵێم. كه‌وابوو نابێ بیر هێندێ شت ‌بكه‌یه‌وه، ئه‌وانه‌ی وا بۆ پیاو به‌ڕێزن. یان نا، ئه‌سڵه‌ن ده‌بێ ئه‌وانه وه‌بیربێنینه‌وه، چونكو بێت و بیریان نه‌كه‌یته‌وه ئه‌و خه‌ته‌ره‌ی هه‌یه كه ئه‌وانه یه‌كه یه‌كه له ناو بیروهۆش‏دا بدۆزییه‌وه، یانی ده‌بێ به‌ینێك، به‌ینێكی باش، بیریان بكه‌یته‌وه، هه‌موو ڕۆژێك و چه‌ند جاره‌یش له ڕۆژدا، تا ئه‌و كاته‌ی كه توێژێك لیته ڕوویان داپۆشێ، به جۆرێك كه ئیتر نه‌توانی لێیانه‌وه تێپه‌ڕ بی. ئه‌سڵی كار ئه‌وه‌یه.

                           سێروانتێس، یان  ره‌خنه‌ی خوێندنه‌وه‌ 

                            کاڕلۆس فۆئێنتێس  

                                ( ۴ )

ئه‌زقه‌زا ئه‌م پیاوه شه‌ڕانییه مه‌حكووم به سه‌وڵ لێدان له ناو كه‌شتیه‌كان‏دا، ده‌ڵاڵ‎بازی درۆزن، گینێس دێ پاسامۆنته، مه‌شهوور به گنیسیلۆدی پاڕاپیلا، مه‌شهوور به وه‌ستا پیدڕۆ، كتێبێك له‌مه‌ڕ ژیانی خۆیه‌وه ده‌نووسێ. دۆن كیشۆت ده‌پرسێ: "ئه‌رێ كتێبه‌كه ته‌واو بووه؟" گینێس جواب ده‌داته‌وه: "چۆن ده‌بێ ته‌واو بووبێ، مه‌گه‌ر ژیانی من ته‌واو بووه؟"

                        پێشوازییه‌کی برایانه‌ *

 پیرۆت‌ئاغا هه‌ردوو ده‌ستی نابووه‌ که‌له‌که‌ی، ده‌تگوت لاسایی کووپه‌ی ترخێنه‌ ده‌کاته‌وه‌. به‌ پانایی جاده‌ی به‌هه‌شت‎دا ده‌هاته‌ خوارێ، مڕومۆچ و تووڕه‌ و گرژ گه‌یشته‌ مه‌یدانێک، فریشته‌یه‌کی که‌وا سپی، پاتۆڵ سه‌وز له‌وێ وێستابوو. به‌ هه‌وای زه‌مانی پاشا که‌ نایب و ده‌ست‌ڕۆیشتوو بوو بانگی کرد:

   ـ هۆ... کاکه‌ی پۆلیس!

   که‌س وه‌ڵامی نه‌داوه‌.

   لێی چووه‌ پێشه‌وه‌ و گوتی:

   ـ کاکه‌ی پۆلیس له‌گه‌ڵ تۆمه‌!

   ـ من کاکه‌ی پۆلیس نیم.

                ئێستا‌ دوێنێیه‌

له دووری رووباره‌كه رایگرت؛ دابه‌زی و وه‌ك هه‌میشه ده‌مانچه‌كه‌ی له پشته‌وه خسته به‌ر دۆخینه‌كه‌ی و كراس و كۆته‌كه‌ی به سه‌ردا داداوه. له‌ به‌ر درگای ماشێنه‌كه‌دا ته‌ماشایه‌كی ده‌وروبه‌ری كرد. له سه‌ره‌وه له مام وسوو پرسی بووی، كه له باغه‌كه‌ی‎دا خه‌ریكی گڵ‌هه‌ڵدانه‌وه‌ی ده‌وری داره‌كان بوو، جوابی دابۆوه ئه‌گه‌ر ئه‌وان بن به‌ره‌و ئه‌و قه‌راغ چۆمه چوون. درگاكه‌ی پێوه‌دا و له به‌ر ماشێنه‌كه‌دا زۆری له دوور و نزیك روانی. ساڵه‌ها بوو ئاوا پاییزی له‌ نزیکه‌وه‌ نه‌دیبوو. دوورونزیك كه‌سی نه‌هاته به‌ر چاو؛ بڕێك راوه‌ستا، ویستی یه‌ك به خۆی هه‌رای لێ‎بكات، به‌ره‌و رووباره‌كه وه‌ڕێكه‌وت. دوای چه‌ند هه‌نگاو هات بگه‌ڕێته‌وه دواوه و به ماشێنه‌كه بچێ؛ رێگای ماشێنی نه‌بوو، گه‌ڕاوه هه‌موو درگاكانی داخست. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‎ی له فكرابوو وه‌ڕێكه‌وته‌وه. دوای ده دوازده ساڵ ده‌گه‌ڕاوه، هێشتا له بیری مابوو، زه‌وی و چنارستانی سارۆخان بوو.

                           ترازان له‌ زه‌مان و وه‌همی مانا

                            خوێندنه‌وه‌ی: "ئه‌و ڕۆمانه‌ دوور و درێژه‌ی كۆتایی نایه‌ و نایه‌ و نا..."

                           نووسینی: حوسێن شێربه‌گی

 "سه‌ره‌تا وشه‌ بوو، وشه‌ لای خودا بوو، وشه‌ خودا بوو."

له‌ ئه‌ساتیر و ئایینه‌ ڕه‌مزییه‌كان، وشه‌ (لۆگۆس) ڕه‌مزێكی به‌رین و قودسی هه‌یه‌ كه‌ ئه‌توانێ له‌ خۆیدا هه‌ڵگری ته‌واوی ڕه‌مزه‌كان و ته‌نانه‌ت وه‌ڵامی هه‌موو پرسیاره‌كانی مرۆڤ بێ. ئه‌م وشه‌یه‌ وه‌ك ئاڵقه‌یه‌كی ون‌بوو هه‌میشه‌ ئاره‌زووی مرۆڤی ماناگه‌ڕه‌ و مرۆڤ ئه‌یهه‌وێ به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ك بێت ئه‌م لۆگۆیه‌ كه‌ نه‌ ته‌نیا سه‌رچاوه‌ی هه‌موو ڕه‌مزه‌كان كه‌ سه‌رچاوه‌ی ئافراندنیشه‌، په‌یا بكا. به‌ڵام له‌ ڕاستیدا لۆگۆ ئه‌گه‌ر وه‌ك ڕه‌مزی پێواری ئافراندن چاوی لێ بكرێ، له‌ خۆیدا تایبه‌تمه‌ندییه‌كی هه‌یه‌ كه‌ هه‌میشه‌ ده‌بێته‌ سه‌رچاوه‌ی سه‌رلێشێواوی و ئاڵۆز بوونی هه‌موو هه‌وداكانی مانا. یانی ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌یه‌ كه‌ له‌ ئاخری ساته‌كانی دیتنه‌وه‌ی ڕه‌مزی به‌رین، كارێك ده‌كات كه‌ مرۆڤ نه‌توانێ ئه‌م كۆده‌ نه‌هاییه‌ ببینێته‌وه‌ و تووشی سه‌رگه‌ردانی مانایی بێت. به‌ جۆرێك كه‌ له‌ ئاكامدا ته‌نیا چه‌ن بڕگه‌ی جیاوازی ڕیواییمان سه‌باره‌ت به‌م مانا به‌رینه‌ ده‌س ده‌كه‌وێ كه‌ هیچیان ناتوانن له‌ ئاكاما ئیماژی ئه‌م پازێله‌ ئاڵۆزه‌ بێننه‌وه‌ سه‌ر یه‌ك. هه‌ر ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌یه‌ كه‌ شێوه‌ی فۆرمی ڕه‌وایی چیرۆكی "ئه‌و ڕۆمانه‌ دوور و درێژه‌ی كۆتایی نایه‌ و نایه‌..." دروس ده‌كا.